TÁC GIẢ: NHÀ BÁO MINH PHONG (CU LÀNG CÁT)
Hơn 80.000 lao động công nghệ mất việc chỉ trong một năm. Gen Z, thế hệ từng tin “học code là bảo hiểm nghề nghiệp” nay đứng trước cơn bão AI và bất ổn kinh tế, buộc phải chuyển hướng sang vận hành AI, blockchain để tồn tại và phát triển.
Tấm vé vàng lập trình mất giá
Trong suốt thập niên 2010, “học code” gần như là lời khuyên phổ biến nhất cho bất kỳ ai muốn đổi đời. Ngành công nghệ tăng trưởng nóng, thị trường khát nhân lực, những người biết lập trình không chỉ được săn đón mà còn được mặc định là đang cầm trong tay một “tấm vé vàng” bảo hiểm nghề nghiệp. Thậm chí ở Việt Nam, hàng loạt trung tâm đào tạo lập trình mọc lên, hứa hẹn mức lương hàng ngàn đô chỉ sau vài khóa học.
Nhưng chỉ trong vòng hai năm trở lại đây, tấm vé ấy bắt đầu mất giá. Cơn sóng AI, đặc biệt từ khi ChatGPT xuất hiện đã làm một điều mà nhiều người không ngờ. AI không chỉ soạn văn bản, tự học mà còn lập trình tốt. Nó có thể tự động tạo ra hàng trăm dòng code chỉ từ một câu mô tả, sửa lỗi nhanh hơn cả những lập trình viên kinh nghiệm, và học thêm gần như ngay lập tức khi được bổ sung dữ liệu.
Theo dữ liệu của Layoffs.fyi, chỉ trong năm vừa qua, hơn 80.000 lao động công nghệ đã bị sa thải. Nó không còn là những đợt cắt giảm “điều chỉnh” sau đại dịch, mà là một xu hướng cấu trúc lại chuyên sâu. Goldman Sachs thẳng thắn chỉ ra Gen Z là nhóm lao động có nguy cơ bị AI thay thế cao nhất trong toàn bộ thị trường việc làm. Lý do rất rõ, họ là thế hệ mới bước vào nghề, kỹ năng chủ yếu ở các tác vụ mà AI đang “ăn” nhanh nhất, viết code, làm slide, thiết kế giao diện, sản xuất nội dung cơ bản.
Trớ trêu ở chỗ, chính Gen Z là thế hệ được khuyến khích mạnh mẽ nhất đi theo con đường lập trình. Họ lớn lên trong lời hứa hẹn “biết code là sẽ có tương lai”, nhưng khi tốt nghiệp, thị trường đã không còn như trước. AI không chỉ thay thế những việc lặp lại, mà đang tiến vào những vùng công việc từng được xem là đỉnh cao chuyên môn.
Nhìn lại, đây không phải lần đầu công nghệ thay đổi cục diện lao động. Khi máy dệt xuất hiện ở thế kỷ 19, hàng ngàn thợ thủ công bị thay thế. Khi PC và internet phổ cập, hàng triệu công việc văn phòng giấy tờ biến mất. Nhưng khác biệt lần này là tốc độ, chỉ trong 24 tháng, một kỹ năng từng được coi là “bảo hiểm” đã trở thành một lĩnh vực bão hòa, bị máy móc cạnh tranh trực tiếp.
AI và bất ổn kinh tế
Sa thải hàng loạt không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Nền kinh tế toàn cầu hai năm qua đang trải qua cơn bão kép, tăng trưởng chậm, lãi suất cao, và bất ổn địa chính trị. Các tập đoàn công nghệ lớn vốn từng tuyển dụng ồ ạt buộc phải siết lại biên chế. Khi phải chọn giữa cắt giảm chi phí lao động hay giảm lợi nhuận, họ chọn phương án đầu tiên. Và AI, với khả năng thay thế một lượng lớn công việc, trở thành “vũ khí” trong cấu trúc lại công ty.
Đây cũng là thời điểm mà bản chất của ngành công nghệ lộ rõ, nó không phải một “ngành an toàn”, mà là một ngành cạnh tranh khốc liệt, vận hành theo logic của vốn. Khi thị trường mở rộng, công ty tuyển nhanh; khi thị trường thu hẹp, họ cắt không do dự. Những gì Gen Z đang trải qua là bài học đắt giá, sự nghiệp công nghệ không đồng nghĩa với sự nghiệp bền vững.
Trong hoàn cảnh này, một nghịch lý xuất hiện. AI đang tạo ra hàng loạt cơ hội mới từ phát triển mô hình, vận hành hạ tầng, đến ứng dụng trong mọi ngành nhưng phần lớn Gen Z vẫn bị cuốn vào tư duy “học code để xin việc”. Cách tiếp cận này khiến họ chậm thích ứng. AI không chỉ là một ngôn ngữ lập trình mới để học, mà là một lớp công nghệ nền tảng đang thay đổi cách mọi công việc được thực hiện.
Thêm vào đó, làn sóng blockchain vốn phát triển song song với AI đang mở ra một hệ sinh thái khác, tài sản số, hợp đồng thông minh, ứng dụng phi tập trung, định danh số. Nhưng phần đông người trẻ vẫn nhìn blockchain như một “ngành đầu cơ” hơn là hạ tầng công nghệ tương lai. Điều này giống như thời kỳ đầu internet, khi nhiều người chỉ thấy email là “trò mới” mà bỏ qua khả năng nó thay đổi toàn bộ cách thế giới vận hành.
Khi hai cơn sóng AI và blockchain hội tụ, thị trường lao động sẽ phân hóa nhanh chóng. Người chỉ có kỹ năng đơn lẻ sẽ bị thay thế; người biết kết hợp công cụ và hiểu vận hành hệ thống sẽ trở thành trung tâm của chuỗi giá trị mới. Và đây chính là khoảng trống mà Gen Z có thể bước vào nếu họ đủ nhanh để chuyển hướng.
Từ “học code” sang “vận hành hệ sinh thái”
Nếu coi AI và blockchain là hai động cơ của thế kỷ 21, thì “người lái” không nhất thiết phải là người chế tạo động cơ. Nhiều công việc mới sẽ xuất hiện ở vận hành, nơi con người sử dụng, điều phối, và kết nối các công cụ thành giải pháp hoàn chỉnh.
Không phải ai cũng cần trở thành kỹ sư AI. Nhưng bất kỳ ai cũng có thể học cách sử dụng AI để nhân bội năng suất công việc, huấn luyện mô hình cho nhu cầu cụ thể, thiết kế quy trình làm việc có AI hỗ trợ, quản trị dữ liệu đầu vào đầu ra để AI trả kết quả chuẩn xác hơn. Những người làm sáng tạo nội dung số biết dùng AI để viết, dựng video, phân tích thị trường… đang mở rộng quy mô công việc mà không cần tăng chi phí tương ứng.
Blockchain không chỉ là sàn giao dịch tiền số. Đó là nền tảng để xây dựng ứng dụng phi tập trung (dApp), quản lý định danh số, xử lý giao dịch xuyên biên giới. Người biết vận hành một cộng đồng, triển khai hợp đồng thông minh, hay tích hợp thanh toán tài sản số vào sản phẩm… sẽ trở thành mắt xích hiếm trong thị trường mới.
Trong thời AI và blockchain, kỹ năng quý nhất không chỉ là kỹ thuật, mà là khả năng kết nối kỹ thuật với nhu cầu thực. Đây là “nghề” của những người hiểu cách đưa công nghệ vào vận hành doanh nghiệp, hiểu rào cản pháp lý, và biết điều chỉnh công cụ cho phù hợp từng hoàn cảnh. Nói cách khác, không chỉ làm ra, mà làm cho nó chạy tốt và sinh lợi.
Từ đây, mô hình sự nghiệp của Gen Z cần thay đổi. “Học code” không còn đủ; thay vào đó là học cách khai thác công cụ. Tư duy này gần với vai trò của một kiến trúc sư hơn là một thợ xây, bạn không nhất thiết phải đổ từng viên gạch, nhưng bạn phải biết thiết kế, chọn vật liệu, và chỉ đạo quá trình xây dựng.
Cơ hội vẫn rất lớn. Khi AI và blockchain lan rộng, sẽ cần hàng triệu người vận hành, triển khai, quản trị hệ thống. Đây là nhóm công việc AI khó thay thế trong ngắn hạn, vì chúng đòi hỏi sự phối hợp giữa kỹ thuật, con người, và hoàn cảnh xã hội.
Nhưng để bước vào nhóm này, Gen Z cần vượt qua tâm lý “học để đi xin việc” và chuyển sang “học để tạo ra công việc”. Chính ở điểm này, những người làm sáng tạo nội dung biết huấn luyện AI, rồi mở rộng quy mô, tuyển thêm người là minh chứng sống. Họ không chờ thị trường định đoạt số phận, mà chủ động định hình thị trường của mình.
Câu chuyện hơn 80.000 lao động công nghệ bị sa thải không chỉ là tin tức nhân sự. Nó là dấu hiệu cho thấy một mô hình nghề nghiệp đã lỗi thời. Trong kỷ nguyên AI và blockchain, người thắng không phải là người giỏi nhất trong một kỹ năng cũ, mà là người biết tận dụng công cụ mới để mở rộng khả năng và giá trị của mình. Với Gen Z, thì ở đây không chỉ là lời khuyên nghề nghiệp mà là một cách sinh tồn.